نقش عقلانیت و ایمان در اندیشه امام موسی صدر

امام موسی صدر تنها یک رهبر سیاسی نبود، بلکه معمار هویت و کرامت انسانی در جنوب لبنان بود. عادل پیغامی در نشست «نگاه قرآنی امام موسی صدر؛ گفت‌وگو پیرامون گفتارهای تفسیری»، به مرور این مسئله پرداخت که چگونه اندیشه‌های قرآنی ایشان توانست میان ایمان و عقلانیت پیوندی ایجاد کند و مدل‌های تربیتی غرب را به چالش بکشد.

در آغاز نشست محمدحسین رحیمی‌نژاد، دبیر انجمن علمی علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران، ضمن تبریک ایام ولادت پیامبر اکرم(ص) و هفته وحدت، هدف از برگزاری این دوره چهار جلسه‌ای را تبیین کرد.

رحیمی‌نژاد به پیشینه مرور اندیشه‌های امام موسی صدر پرداخت و اشاره کرد که پیش از این، دوره‌های متعددی در خصوص آرا و گفتارهای قرآنی ایشان (به‌ویژه در سال ۹۷ در مؤسسه امام موسی صدر) برگزار شده است.

وی تأکید کرد: مبانی این تحلیل‌ها عمدتاً بر پایه کتب «برای زندگی» و «حدیث سحرگاهان» استوار است، هرچند آثار پژوهشی و خاتمه‌نامه‌های متعددی نیز در این زمینه در دانشگاه‌ها و مؤسسات تالیف شده است.

‌رحیمی‌نژاد در خاتمه سخنانش با اشاره به اینکه امام موسی صدر شاید به معنای سنتی (مانند علامه طباطبایی) یک مفسر جامع قرآن نباشند، اما ابداعات تفسیری ایشان به دلیل ماهیت عمل‌گرا و جامعه‌ساز، جذابیت و اهمیت ویژه‌ای دارد و بسیاری از این اندیشه‌ها در میدان عمل به ثمر رسیده‌اند.

‌

در ادامه عادل پیغامی، با تبیین پیشینه تاریخی خاندان صدر، به ریشه‌های عمیق علمی این خانواده در جنوب لبنان اشاره کرد و اظهار کرد: جنوب لبنان در تاریخ، پایگاه معارف شیعی بوده و علمای بزرگی نظیر نویسندگان و شارحان کتاب «لمعه» از این منطقه بوده‌اند. وی با اشاره به اینکه خاندان صدر از مهاجرانی بودند که در شهرهایی چون اصفهان، مشهد و در نهایت قم مستقر شدند، پدر ایشان سید صدرالدین را از استوانه‌های تأسیسی حوزه علمیه قم و از مراجع بزرگ پیش از دوران آیت‌الله بروجردی معرفی کرد.

‌وی در ادامه به خصوصیت‌های علمی امام موسی صدر پرداخت و وی را از شاگردان برجسته علامه طباطبایی و آیت‌الله بروجردی دانست که در مباحث ادبی و قرآنی سرآمد بودند.

پیغامی تأکید کرد: ایشان با راه‌اندازی مجله «مکتب اسلام» در کنار شخصیت‌هایی چون آیت‌الله مکارم و شهید بهشتی، برای نخستین بار ژورنالیسم علمی-پژوهشی را در حوزه قم وارد کرد؛ در حالی که در آن دوران، حتی روزنامه خواندن از نظر برخی خارج از عرف طلبگی محسوب می‌شد.

پیغامی با تحلیل ورود امام موسی صدر به لبنان، آن را یک حرکت «جامعه‌سازانه و انسان‌سازانه» توصیف کرد. شیعیان لبنان در سال‌های پیش، در پایین‌ترین سطح جامعه قرار داشتند و حتی مورد تحقیر بودند. امام موسی صدر با هدف بازسازی هویت این مردم و بازگرداندن کرامت انسانی به آن‌ها، حرکت «المحرومین» را بنیان نهاد.

وی تصریح کرد: هر آنچه امروز در حزب‌الله لبنان به‌عنوان سدی در برابر اسرائیل می‌بینیم، ساخته و پرداخته اندیشه و تلاش‌های امام موسی صدر است. ایشان با وارد کردن کلمه «مقاومت» به منظومه فکری شیعه به‌روز و اسلام انقلابی، توانستند مانع از اجرای پروژه «صهیونیسم مسیحی» در لبنان شوند.

‌عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) علاوه بر این با اشاره به جایگاه امام موسی صدر نزد امام خمینی(ره)، اظهار کرد: ایشان در تشکیلات‌سازی، نظام‌سازی و جامعه‌سازی تجربه‌ای بسیار طولانی داشتند و اگر شهید بهشتی را روحانی نظام‌ساز می‌شناسیم، امام موسی صدر نیز در جامعه‌سازی خرد و عملیاتی در جنوب لبنان بی‌نظیر بودند.

پیغامی در بخش تحلیل‌های نظری، به تفاوت میان «اومانیسم غربی» و «اومانیسم اسلامی» پرداخت و با تبیین سه گزاره اصلی، اظهار کرد: برخلاف اومانیسم سکولار که انسان را برای لذت و منافع شخصی می‌بیند، در اندیشه اسلامی، انسان برای «جانشینی خداوند» (نظریه استخلاف) خلق شده است. این جانشینی مستلزم اختیار، آزادی و آگاهی است؛ چیزی که فرشتگان فاقد آن هستند.

‌وی هشدار داد: اگر تعاملات انسانی به یک وجود مطلق (خداوند) متصل نباشد، جامعه به مجموعه‌ای از «شرکت‌های منفعت‌طلب» تبدیل می‌شود که در آن افراد به دنبال رقابت‌های ناسالم و کلاه گذاشتن بر سر یکدیگر هستند. وی با نقد خودپرستی در عمل خیر، گفت: اگر کمک به یتیم یا دیگران، صرفاً برای ارضای غرور درونی باشد و نه «فی‌سبیل‌الله»، در نهایت به خودپرستی و منفعت‌طلبی می‌رسد.

پیغامی با مرور روش‌های تربیتی خداوند، تأکید کرد: تربیت الهی مستلزم «عدم پاداش فوری» است. وی با بیان مثال بیان کرد: اگر کودک بابت هر کار خوبی فوراً جایزه بگیرد، «پولکی» و شرطی می‌شود. خداوند نیز انسان را در مشقت و سختی (خلق الانسان فی کبد) قرار می‌دهد تا رشد حقیقی حاصل شود.

وی در این راستا به این نکته اشاره کرد که دسترسی منحرفان و منافقان به خوشی‌ها و ثروت‌ها، در واقع امتحانی است برای مؤمنان تا بیشتر به مسئولیت‌های خود تمسک یابند. وی با نقل تجربه‌ای از دوران شاگردی نزد آیت‌الله مهدوی کنی، تأکید کرد؛ «همه جریانات حق عاشق هستند»، اما مسیر رسیدن به کمال، عبور از تازیانه سختی‌هاست.

‌وی در ادامه با نقد مدل تربیتی غرب، گفت: در آمریکا شاید کسی جرات مالیات‌گریزی یا رد شدن از چراغ قرمز را نداشته باشد، اما این به معنای تمدن نیست، بلکه برآیند شرطی شدن توسط قانون و تنبیهات سخت است. ما باید میان انگیزه‌های بیرونی (قانون) و درونی (ایمان) تعادل ایجاد کنیم تا انسان با اراده استواری و نه از روی ترس، خیر را برگزیند.

پیغامی در بخش پایان کاری، به ارزیابی رابطه عقل و ایمان پرداخت. وی با اشاره به «سیاق قرآنی» (حرکت از توصیفات کائنات به سوی توصیه انسانی)، تأکید کرد: ایمان نباید منفعل یا صرفاً قلبی باشد، بلکه باید به «عمل» و «عینیت» تبدیل شود. وی با استناد به داستان حضرت موسی و خضر (ع)، بر اهمیت عقل در کنار ایمان تأکید کرد و دیدگاه‌هایی که ایمان را در تضاد با عقل می‌بینند (مانند برخی تفاسیر مسیحیت در قرن چهارم) را رد نمود.

‌وی در اتمام، کارکرد عملی ایمان را «پشت گرم شدن به بی‌نهایت» توصیف کرد و با اشاره به نگاه امام خمینی(ره) در برابر قدرت نظامی و اقتصادی آمریکا، بیان کرد: ایمان به بی‌نهایت باعث می‌شود انسان در پیروزی‌ها دچار خودشیفتگی نشود و در شکست‌ها فرو نریزد، بلکه همواره چشم‌اندازی روشن داشته باشد و در تمامی حالات، از وجود مطلق حمایت کند.

یادآور می‌شود این دوره آموزشی با هدف تحلیل عمیق‌تر آثار مکتوب امام موسی صدر از جمله کتاب «حدیث سحرگاهان»، طی سه هفته، روزهای چهارشنبه ادامه خواهد داشت.